Historia

• Patrimonio megalítico: A zona destaca polos seus monumentos funerarios e construcións de grandes bloques de pedra.
• Xacementos: Destacan as estacións de petróglifos (como as de Agro do Pepe, Pena do Chao e Pedra de San Mamede, con cazoletas e gravados en forma de ferradura), así como a gran Necrópole do monte de Santa Mariña (BIC), que conta con 45 túmulos do Neolítico Final.

• Asentamentos fortificados: Os habitantes (pobos galaicos) ocuparon o espazo xeográfico de forma intensa, construíndo castros en lugares altos, protexidos por fosos e murallas.
• Influencia e folclore: Vincúlase aos poboadores con adiantos tecnolóxicos como a metalurxia do ferro. No folclore local, estas estruturas quedaron asociadas na mitoloxía popular á figura do "mouro".
• Castros salientables: Menciónanse numerosos castros no municipio, como o Castro de Bardaos (que conserva ben a súa muralla), Castelo, Castrogude, Goo, Hospital e Rendar, entre outros. En moitos deles apareceron pezas arqueolóxicas de valor como o torques de ouro, machadas e fragmentos de cerámica (terra sigillata).

• Conquista e pacificación: Tras un longo proceso de asimilación e campañas militares (como as de Décimo Xuño Bruto ou a intervención directa de Augusto nas guerras cántabras), Galicia integrouse oficialmente no Imperio romano no ano 19 a.C
• Explotación de recursos: Os romanos víronse atraídos pola riqueza mineira da zona. No Incio está confirmada a explotación de canteiras de mármore no val do Mao e a existencia dunha importante industria do ferro (criadeiros da“Veneira de Roques”) cuxas augas se usaban para amornar espadas.

• O Reino Suevo: Tras a caída de Roma, os suevos establecéronse no noroeste peninsular cara ao ano 411. Da época final das súas conversións relixiosas data o achado do Paleocristiano da Crucifixión gravada en pedra calcaria no templo de Hospital do Incio.
• Incursións musulmás e repoboación: Tras a invasión árabe do 711, as terras do Incio serviron en parte como refuxio e posterior zona de repoboación impulsada polos reis asturianos. Quedan deste período topónimos de orixe árabe (como Toldaos ou Vila de ) e o rexistro de batallas locais contra as tropas do mouro Majamuth.

• O poder da Igrexa: Durante a Alta Idade Media, o Mosteiro de Samos expandiu notablemente o seu patrimonio no Incio mediante a doazón de terras, igrexas e parroquias (como a doazón no Val do Mao no ano 1007). O Cabildo Catedralicio de Lugo tamén cobraba rendas e exercía xurisdición civil en varias freguesías.
• A Orde de Malta: A Orde de San Xoán de Xerusalén (Sanjuanistas) tivo unha enorme relevancia no val, posuíndo no Incio un dos seus mellores templos-fortalezas construído con mármore local (Igrexa de San Pedro Fiz de Hospital).
• O Condado de Lemos: A nobreza laica, representada principalmente pola Casa de Lemos, afianzou un enorme poder civil e criminal, chegando a exercer xurisdición sobre dezasete freguesías e dez cotos na zona da Somoza Mayor.
• Crise baixomedieval: O século XIV estivo marcado por unha forte caída demográfica debido á peste. Máis adiante, os abusos señoriais desembocaron no estalido da Guerra Irmandiña, onde as vilas apoiaron o campesiñado.

• Control nobre e espertar económico: Os nobres consolidaron o seu control económico e social a través dos morgados e a adquisición de terras. A partir do século XVI rexorde a industria do ferro con novas ferrerías e mazos.
• Paisaxe agraria e subsistencia: A economía dos agricultores para mediados do século XVIII era maioritariamente de autosubsistencia, marcada polo pago de fortes cargas eclesiásticas e forais. Os cultivos principais eran o centeo, o trigo, os nabos e a vide. Como elementos clave destacaban 54 muíños de auga censados en 1753 e unha importante actividade apícola con máis de 2.000 colmeas.
• Comercio: O comercio era local, enfocado en textiles e gando vacún, destacando a consolidación das feiras de Laiosa.

• Guerra da Independencia (1809): As tropas napoleónicas invadiron Galicia causando estragos, saqueos e incendios ao seu paso.
• Impacto no Incio: O municipio sufriu o saqueo de varios pazos e igrexas por parte dos soldados franceses. Un feito emblemático recollido polos cronistas foi a destrución total, pedra a pedra, da capela familiar da casa de Castrogude, demolida polos soldados imperiais en busca dun suposto tesouro escondido nos seus muros.

O que actualmente coñecemos como concello do Incio, cando foron creados ditos termos en 1810, foron Somoza Maior, O Incio e Reboiro, que pertencían ao partido xudicial de Sarria. Xa en 1935 publicouse no BOP de Lugo unha lista sobre a composición parroquial dos recén creados concellos figurando o termo de O Incio que agrupaba parroquias de Somoza Maior, O Incio e Samos. Xa en 1840 aprobouse que a capital do Incio sería Rendar, cambiando o nome do concello pasando a ser o de Somoza Maior, Bóveda. Durante os primeiros anos dende esta reforma, veciños das tres parroquias do Val do Mao piden poder segregarse para incorporarse no Concello de Samos, petición denegada o 9 de abril de 1874. En 1866 acórdase volver a cambiar o nome de Rendar por O Incio, e un cambio de capitalidade municipal, deixando de ser Rendar no favor de Santa Cruz do Incio, actual capital, cambio que tivo efecto o 9 de abril de 1874. Foilebar e Vilarxoán, inicialmente pertencentes a Samos, foron segregadas e incorporadas a O Incio en 1899.

Coa chegada da Guerra Civil de 1936 foron numerosas as vidas que se perderon neste territorio, como pode comprobarse na maioría de cemiterios deste territorio, así como perdas materiais entre as que destacou o incendio da Igrexa de Vilasouto, de orixe románica. Os efectos da posguerra tiveron unha fonda pegada entre os anos 40 e 50, para a partir deste último comezar lentamente a mellorar a situación, ata que nos anos 60 a 70 xurdiu o factor migratorio, observándose unha sangría migratoria na poboación moza cara lugares máis industrializados que demandaban man de obra e ofrecían mellores condicións. Coa chegada da democracia, chegaron a maior parte de obras e modernizacións no rural, como a construción dun centro escolar unificado na Cruz do Incio, o centro de saúde, mercando gandeiro, polideportivos, vías de comunicación, abastecemento de auga, reelectrificacións e telefonía.